अन्टार्कटिकामा रातो झरना छ। त्यो रङ खिया हो, रगत होइन।

अन्टार्कटिकाको एउटा झरना चम्किलो रातो बग्छ र सेतो हिमनदीबाट जमेको तालमा खस्छ। बरफबाट रगत बगेजस्तो देखिन्छ। यसमा रगतको कुनै भूमिका छैन।

यो ठाउँ पूर्वी अन्टार्कटिकाको म्याकमर्डो सुख्खा उपत्यकामा रहेको टेलर हिमनदीको छेउमा रहेको ब्लड फल्स हो। भूवैज्ञानिक थोमस ग्रिफिथ टेलरले सन् १९११ मा प्रारम्भिक अन्टार्कटिक अभियानका क्रममा यसलाई फेला पारेका थिए। टेलर र उनको टोलीले सुरुमा रातो शैवाललाई दोष दिए। त्यो अनुमान गलत थियो।

१० लाख वर्षदेखि बन्द पानी

झरनालाई पानी दिने स्रोत सतहको बरफ पग्लिएको होइन। स्मिथसोनियन म्यागजिनका अनुसार यो करिब ४०० मिटर बरफमुनि थुनिएको नुनिलो तालबाट आउँछ। लाखौं वर्षअघि समुद्रको पानीले उपत्यका डुबाएर ताल बनायो। पछि हिमनदीहरूले यसलाई छोपे र समुद्र, घाम र हावाबाट अलग गरे।

नयाँ पानी नआउँदा, माथिको बरफ जम्दै जाँदा ताल झन् नुनिलो बन्यो। स्मिथसोनियनले आजको नुनपानी समुद्री पानीभन्दा करिब तीन गुणा नुनिलो रहेको र अन्टार्कटिक चिसोमा पनि नजम्ने बताएको छ। तालमा धेरै फलाम पनि छ, जुन हिमनदीहरूले तलको चट्टान रगड्दा मिसिएको हो।

सतहमा किन रातो हुन्छ

दबाबले हिमनदीका चिराहरूबाट धकेलेसम्म नुनपानी लुकिरहन्छ। त्यसपछि लामो समयपछि पहिलो पटक फलामयुक्त पानी खुला हावाको अक्सिजनसँग भेट्छ। फलामले अक्सिजनसँग प्रतिक्रिया गरेर आइरन अक्साइड बनाउँछ। यो खिया हो, पुरानो काँटीलाई रातो खैरो बनाउने त्यही रसायन।

सन् २०१७ मा जर्नल अफ ग्लेसियोलोजीमा प्रकाशित अध्ययन, स्मिथसोनियन म्यागजिनले रिपोर्ट गरेअनुसार, रेडियो इको साउन्डिङबाट नुनपानीको लुकेको बाटो नक्साङ्कन गरियो। बरफ र तरल पानीबाट रेडियो तरङ्ग फरक गतिमा फर्किए, जसले टोलीलाई हिमनदीमुनिको जलाशय र झरनासम्मको करिब ९० मिटर बाटो पत्ता लगाउन दियो। नुनले जम्ने तापक्रम घटाउने र पानी जम्दा ताप छाड्ने हुनाले चिसो हिमनदीमुनि तरल पानी कसरी बाँच्न सक्छ भन्ने पनि अध्ययनले बुझायो।

उज्यालो र अक्सिजनबिनाको जीवन

बन्द ताल खाली छैन। सोसाइटी फर साइन्सद्वारा प्रकाशित साइन्स न्युज एक्सप्लोर्सका अनुसार नुनपानीमा घामबिना र लगभग अक्सिजनबिना सूक्ष्मजीवहरू बस्छन्। तिनीहरूले पानीमा रहेका सल्फेटबाट ऊर्जा लिन्छन् र तिनको रसायनले नुनपानीको फलाम पुनः प्रयोग गर्छ। यसरी बाँच्ने समुदाय मङ्गल वा बृहस्पतिका बरफे चन्द्रमाहरूमा बरफमुनि लुकेको नुनपानीमा जीवन कसरी बाँच्न सक्छ भन्ने खोज्नेहरूका लागि उपयोगी नमुना हो।

ब्लड फल्स पाँच तला अग्लो छ र चिरा खुल्दा र दबाबले नुनपानी बाहिर धकेल्दा मात्र बग्छ। हरेक प्रवाहले टेलर हिमनदीमा नयाँ रातो दाग बनाउँछ। रङ आकर्षक छ, तर कारण सरल रसायन हो: पुरानो समुद्री पानी, फलाम, नुन र कम्तीमा १० लाख वर्ष जमिनमुनि रहेपछि हावासँगको पहिलो भेट।

स्रोतहरू

स्मिथसोनियन म्यागजिनले बन्द ताल, त्यसको नुन र फलाम, र झरनालाई रङ दिने खिया प्रतिक्रिया वर्णन गर्छ। साइन्स न्युज एक्सप्लोर्सले नुनपानी, त्यसका सूक्ष्मजीव र तिनीहरूलाई टिकाउने सल्फेट चक्र बुझाउँछ।